सातवी शिष्यवृत्ती आकलन-उतारा

उतारा : आपल्या सगळ्यांनाच गोष्ट वाचायला खूप आवडते. अगदी मोठ्या माणसांना सुद्धा. मुले आणि मोठी माणसे यांचे दुवे जोडले जातात ते गोष्टींमुळे. गोष्टी ऐकताना त्या गोष्टी लिहिणाऱ्या लेखकाविषयी, त्यांच्या काळाविषयी माहिती मिळाली तर गोष्टी वेगळ्या कळतात. आज जग वेगाने जवळ येत आहे. आपले अनुभव आपण जगातल्या वेगळ्या भागात राहणाऱ्या लोकांच्या अनुभवांशी ताडून बघू शकतो. माणसे सगळीकडे सारखीच ! असे लोकांना म्हणताना आपण ऐकतो, एका अर्थाने खरंही असते ते. माणूस म्हणून आपल्या भावना, विचार आणि ते व्यक्त करण्याच्या क्षमता सारख्याच असतात, पण परिस्थिती वेगळी असते. त्यातून वाट्याला येणारे आयुष्य वेगवेगळे असते. त्यात घेतलेले अनुभव वेगळे असतात. त्यांना दिलेला प्रतिसादही वेगळा असतो. ते जाणून घेणे आणि त्या अनुभवांमधून जग बघणे हे फार काही शिकविणारे असते. गोष्टी हे विविध अनुभव मांडतात, शिवाय गोष्टीला सुरुवात आणि शेवट असतोच...... म्हणताना त्यातून काही विचार समोर येतो. आपले अनुभव, भावना, कल्पना यांना कवेत घेत, आपल्या विचारांना पुढे नेण्यासाठी वापरले तर गोष्टी महत्त्वाचे काम करतात असे म्हणता येईल.

उतारा : शिकणाऱ्या प्रत्येकाच्या मनात एक ध्येय असते. कोणी वकील होण्यासाठी, कोणी डॉक्टर होण्यासाठी तर कोणी सरकारी नोकरी करण्यासाठी शिकत असतो. शिकून पैसा कमावता येईल हे उद्दिष्ट समोर ठेवून शिकणे सुरू असते. विद्यार्थ्यांमध्ये हे उद्दिष्ट इतके तीव्र नसते; पण पालकच विद्यार्थ्यांच्या मनात हे उद्दिष्ट पेरायचं काम करतात. आपल्या कुटुंबाला मदत करणे हे त्याचे कर्तव्य आहे; परंतु शिकून श्रीमंतीत राहून चैन करणे ही बाब विद्यार्थ्यांसाठी नव्हे, तर मानवतेसाठी सुद्धा लाजीरवाणी आहे. ऐषारामी जीवनाची इच्छा ही सामान्य लोकांच्या विशेषतः विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीत अडथळा आणते.
वर्तमान अवस्थेत स्वतःमधील गुणांचा व नैसर्गिक शक्तींचा विकास करणारी व्यक्ती म्हणजे विद्यार्थी. शेकडो लोकांनी हजारो वर्षांपासून भावी पिढ्यांसाठी जपलेला वारसा विद्यार्थ्याने समजून घेतला पाहिजे.
जगातील चांगले, वाईट याचा विवेक करण्याचं बुद्धिसामर्थ्य त्याच्याजवळ असलं पाहिजे. ज्ञान आणि सुंदरता, शहाणपण आणि उच्च कल्पना यांचा उपयोग त्याला जगाच्या कल्याणाकरिता करता आला पाहिजे, त्याने ज्ञानभांडाराचे खजिनदार बनून ध्येयाने कृतिशील राहिले पाहिजे, हे त्याने केले, तर तो आपल्या जीवनात नक्कीच यशस्वी होईल.

उतारा : आजच्या काळात सामाजिक व आर्थिक विकासाचे साधन म्हणून शिक्षणाकडे पाहिले जाते. व्यक्ती व समाजात परिवर्तन घडवणारेही ते एक साधन मानले जाते. शिक्षणतज्ज्ञांनाही असेच वाटत होते, की शिक्षणाने व्यक्ती बदलेल आणि व्यक्ती बदलली की समाजही बदलेल. प्रारब्धवादी समाजव्यवस्थेला परिवर्तन कधीही मान्य नसते. स्थितीशीलता ही तिची आदिप्रेरणा असते. आधुनिक काळातील गतिमानता या स्थितीशीलतेला हादरा देते. गतिमानता हे आधुनिक काळाचे मानचिन्ह आहे. त्याचा परिणाम शिक्षणासारख्या एका महत्त्वाच्या घटकावरही झाला. देश विदेशातील शिक्षणतज्ज्ञ 'शिक्षण' हे सामाजिक जाणीवा निर्माण करण्याचे साधन मानतात.
शिक्षण हे माणसाला विचार देते. त्याच्या बुद्धीची उपासना करते. त्याच्या अस्तित्वाची त्याला जाणीव करून देते. अस्तित्वाची जाणीव ही मानवी जीवनातील मूलभूत जाणीव आहे. अनेक विचारवंतांनी, तिचे महत्त्व पटवून देताना म्हणतात की, उपासमारीने शरीराचे पोषण कमी झाल्यास माणूस बलहीन होकर अल्पायुषी होतो, तसेच शिक्षणाच्या अभावी तो निर्बुद्ध राहिल्यास जिवंतपणी दुसऱ्याचा गुलाम होतो.

उतारा : प्रत्येकाचं जीवन हे माती, मायभूमी व मातृभाषा या तीन बिंदूंनी बनलेला एक त्रिकोणच! माती आपल्याला जन्म देते, अन्न देते. मायभूमी आसरा देते, मातृभाषा तर जन्मापासून आपल्याला संस्काराचे बाळकडू पाजत असते. लहान मूल पहिल्यांदा गुजगोष्टी करते ते आपल्या आईबरोबर. म्हणून त्याच्या मातेची भाषा हीच त्याची मातृभाषा असते. आपली सर्वांची मातृभाषा - मराठी. अनुभवाचे बोल ती आपल्याला शिकवते. कोणत्याही माणसाने मातृभाषा अंगीकारली नाही तर इतर कितीही भाषा तो बोलला तरी त्याचे आयुष्य समृद्ध होणार नाही. कारण माणूस विचार करतो, तोच मुळी मातृभाषेत, इतर भाषेत नाही! आपल्याला लाभलेली ही प्रभावशाली मराठी भाषा अतिशय प्राचीन आहे. मराठीची गंगा प्राकृताच्या पर्वतातून निघाली, पण तिला तीर्थाचे स्वरूप संत ज्ञानेश्वरांनी दिले. 'अमृतातेही पैजा जिंके' अशी तिची थोरवी ज्ञानेश्वरीतून त्यांनी गायली. समर्थ रामदासांच्या मनाचे श्लोक, दासबोध या ग्रंथांनी तिच्यात भर घालत भक्तीमार्गाबरोबर संसाराची शिकवण दिली. संत तुकारामांची गाथा तर इंद्रायणीत बुडूनही अमर झाली. संतांपासून ते अलीकडच्या गडकरी, अत्रे, कुसुमाग्रजांपर्यंत सर्वांनी तिला समृद्ध करण्याचा प्रयत्न केला.

उतारा : 30 सप्टेंबर 1993 गणेशोत्सवाचे दिवस. अचानक किल्लारी भागात धरती हलू लागली. काय होतंय हे कळण्यापूर्वीच धडाधड घरे कोसळू लागली. सर्वत्र हाहाकार माजला. निसर्गाचा कोप झाला. सर्वजण साखरझोपेत असतानाच मातीच्या ढिगाऱ्याखाली गाडले गेले. धरती आपल्यावर अशी का रागावते? पृथ्वीच्या पोटात ल्हावा नावाचा रस असतो. प्रचंड उष्णता निर्माण झाल्यामुळे हा रस पृथ्वीच्या कवचाला धडका मारतो. कवचाच्या थरांची मोडतोड होते व धरणी हालते. याची पूर्वसूचना प्राण्यांना मिळत असावी. कारण ते विचित्र आवाजात ओरडतात. कुत्री भुंकू लागतात. साप, बेडूक आपल्या बिळातून बाहेर येऊ लागतात. कोंबड्या बेचैन होतात. सर्व पळापळ करू लागतात. विहिरीतील पाण्याची पातळी व रंग यातही बदल होतो.

उतारा : देशावरचा मी एक गरीब माणूस! माझी शेती जिरायती. ज्वारी-बाजरी पिकवायचो. यावर्षी मात्र अंबरानं अवनीला अभ्यंगस्नान करू दिलं नाही. उभ्या पिकांनी मान टाकली. टपोऱ्या मोत्याला लाजवणारे पांढरेशुभ्र दाणे, त्यासाठी आसुसलेली पाखरं, वाऱ्यावर दुलणारी कोवळी कणसं. सारं काही पाण्यातून वाहत जाणाऱ्या पालापाचोळ्याप्रमाणे अंधारात विसरून गेलं. आणि मग उरलं ते फक्त दारिद्र्य, भुकेलेली जनावरं, कडब्याविना तडफडत मेलेली गाईगूरं, भुकेने गांजलेले बायकामुलांचे निस्तेज चेहरे, कणसावाचून उभी सुकलेली ताटं अन् भुकेने 'आ' वासलेली आमच्यासारख्यांची पोटं! सगळ्या कुटुंबाची, घरादाराची वाताहत झाली अन् आपल्याच रितेपणाला हसणारी भांडीकुंडी तेवढी उरली!

उतारा : दूरवर धूसरपणे म्हैसूरचे पठार दिसत होते. निलगिरीच्या आसमंतात टेकड्यांच्या रांगा वेड्यावाकड्या पसरलेल्या होत्या आणि त्याचा चुण्याचुण्यांचा विस्तृत, वैभवशाली उतार सावकाश थाटामाटाने उतरत गेला होता. मध्येच तो उतार तुटला होता आणि निलगिरीला पाठीचा आधार देत, आपली बोडकी डोकी पुढे काढून रांगडे कडे उभे होते. त्या उताराच्या चुण्यांतून काळसर हिरवी गर्द झाडी दबा धरून बसली होती. या साऱ्या दृश्यावर काळे भुरके ढग लंपटपणे तरंगत होते. अगदी जवळ निमुळत्या होत गेलेल्या विस्ताराचे भव्य वृक्ष सरळ आकाशाला भिडले होते आणि त्यांच्या काळसर पोक्त बुंध्यात घोटाळणाऱ्या झुडपांवर चिमुकली पाखरे विसावली होती, चिमुकली फुले बघून हसत होती. सगळे ओले, हिरवे होते. निलगिरीचा निलिमा सर्वत्र साठून राहिला.